Einduitslagen GKVI 2018 

180325 CollageGKVI 700

Lees meer...

Van Pruisen naar Oranje, maar niet van harte

Kleefse Enclaves kwamen 200 jaar geleden bij Nederland


 160530 DG Achterhoek Grenssteen Grenssteen voor een toemalige enclave bij Emmerich. Theo Kock

Van Pruisen naar Oranje, maar niet van harte

Het is woensdag feest in Wehl, Zevenaar, Duiven en Huissen. Tenminste, er is reden toe. Het is dan 200 jaar geleden dat de Kleefse Enclaves bij Nederland kwamen. Maar het duurde even voor men zich Nederlands voelde. 

160530 DG Achterhoek DirkLueb

 
  De mannen voelden er niets voor om voor een protestante vorst te vechten tegen katholieke Belgen
  ---Dirk Lueb, onderzoeker

 

Henny Haggeman


Was Jan Ragas (1783- 1867) nog maar onder ons. Dan had hij exact kunnen vertellen hoe het kwam dat de bevolking van het Liemerse dorp Wehl in 1816 niets moest hebben van de nieuwe heerser koning Willem I, maar dat in 1866 bij het 50-jarig jubileum van het koninkrijk de bevolking massaal 'Leve de koning, leve het Huis van Oranje' schreeuwde.

Jan Ragas was in 1816 gemeentebode van Wehl en is dat op 82-jarige leeftijd in 1866 - een jaar voor zijn dood - nog steeds. In het jubileumjaar is hij het middelpunt van een optocht door het dorp.

De gemeentebode wordt anno 2016 - 150 jaar later - aan de vergetelheid onttrokken door Dirk Lueb (27), inwoner van Wehl en onderzoeker aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Lueb heeft recent onderzocht hoe de Kleefse Enclaves zich na 1816 ontwikkelden onder Nederlands bewind.

Op 1 juni is het 200 jaar geleden dat Wehl, Zevenaar en Huissen - een deel van de Kleefse Enclaves - onder Nederlands bewind kwamen. De ondertekening van de proclamatie was op 25 mei 1816 in hartje Zevenaar. De overdracht trok volgens de overlevering weinig belangstelling. "De bevolking geloofde het wel", zegt de Tielse historicus Emile Smit, connaisseur als het gaat om de Kleefse Enclaves. "In 1816 vond de zesde overdracht plaats in tien jaar tijd. Dus wie garandeerde dat deze nieuwe heerser, de Nederlanden, lang aan de macht zou blijven?"

Smit groeide op in Huissen en schreef in 1975 het proefschrift De oude Kleefse enclaves en hun overgang naar Gelderland (1795-1817). Het standaardwerk vertelt de roerige geschiedenis van het gebied dat onder Pruisisch bewind de negentiende eeuw ingaat. Napoleon is in Frankrijk aan de macht en toont expansiedrift. Het huidige België (én Limburg) is dan al onderdeel van Frankrijk. Het grootste deel van het huidige Nederland is als Bataafse Republiek vazalstaat onder Napoleon. In 1802 is er een akkoord tussen Frankrijk en Pruisen dat de enclaves op termijn naar de Bataafse Republiek gaan. Pruisen lukt het echter de overdracht op de lange baan te schuiven. Pas in juni 1816 komen de eclaves echt bij Nederland.

De gedachte achter de grenscorrectie is logisch. Pruisisch Wehl is geheel omsloten door Bataafs gebied. Bovendien ligt Arnhem op luttele kilometers van de grens met Pruisisch Huissen én Malburgen, wat niet echt veilig voelt. Daarnaast zijn de enclaves een paradijs voor smokkelaars.

Hoe de Kleefse Enclaves (onder meer Lobith voegt zich in 1817 bij het rijtje dat Nederlands wordt) zich onder het nieuwe bewind schikken, heeft Lueb onderzocht. Dat schikken ging niet van harte en daarbij speelde het geloof een grote rol. De enclaves waren katholiek gebied en werden in protestant Nederland aanvankelijk achtergesteld.

Dat wordt duidelijk tijdens de Belgische Opstand van 1830, die uiteindelijk leidt tot de afscheiding van België van Nederland. Om de opstand te onderdrukken rekruteert koning Willem I vrijwilligers onder de bevolking. In de voormalige Kleefse Enclaves levert dat welgeteld vier aanmeldingen op: stuk voor stuk ambtenaren in overheidsdienst.

Burgemeester Von Weiler van Zevenaar stuurt vervolgens op zaterdagavond twee brieven: een naar de pastoor en een naar de dominee. Daarin de oproep vanaf de kansel de mannen te vragen zich te melden voor het leger. Lueb heeft beide brieven opgespoord en vindt notities van zowel de pastoor als de dominee in de kantlijn. De pastoor schrijft dat het te laat is om zijn preek nog aan te passen. De dominee schrijft dat het vaderland moet worden verdedigd.

Uiteindelijk roept Willem I de dienstplichtigen op voor actieve dienst. Dat valt slecht. "De mannen voelen er niets voor te vechten voor een protestante vorst tegen het katholieke broedervolk van België", zegt Lueb.

Het leidt tot opstootjes. In Lobith trekt een groep jonge mannen door het dorp en dreigt het gemeentehuis in brand te steken. De gouverneur van Gelderland stuurt een leger met negentig soldaten om de opstand neer te slaan. Honderd man gaat alsnog in dienst maar deserteert in de winter van 1830-1831. Ze blijven onvindbaar en zijn vermoedelijk uitgeweken naar Pruisen.

Het Algemeen Handelsblad maakt op 13 juni 1866 melding van een groot feest in Wehl. Het volk eert massaal het huis van Oranje, waar het dertig jaar daarvoor nog niets van moest hebben. "Tussen 1830 en 1866 moet iets zijn gebeurd waardoor de stemming is veranderd", vermoedt Lueb, die niet exact de vinger op de gewijzigde houding kan leggen. De grondwet van 1848, die ervoor zorgt dat katholieken gelijke rechten krijgen, zal een rol hebben gespeeld en ook dat vanaf 1853 bisschoppen zich weer in Nederland mogen vestigen.

"Cruciaal is misschien geweest dat de koning (Willem III, HH) in 1861 een bezoek bracht aan het gebied", zegt Lueb. "Dit vanwege watersnood. Een dijk over de grens bij Babberich was doorgebroken en Pruisen weigerde die te dichten." Door bemiddeling van de koning gebeurde dat alsnog. Daarmee maakte Willem III vast een goede beurt in de regio die lang niets van de Oranjes moest hebben.

160530 DG Achterhoek EmileSmit

 
  Wie garandeerde dat de nieuwe heerser, de Nederlanden, lang aan de macht zou blijven?
  ---Emile Smit, historicus

 

Enclaves steeds in andere handen

De Kleefse Enclaves die op 1 juni 1816 van Pruisen overgingen naar Nederland waren de toenmalige gemeenten Huissen, Zevenaar, Duiven en Wehl. Op 1 maart 1817 werden daar nog aan toegevoegd Lobith, Spijk, ’s-Gravenwaard, Bylandse Waard, Kyfwaard, Kekerdom, Leuth en Hulhuizen. Toen werd ook een Nederlands deel rond ’s-Heerenberg overgedragen aan Pruisen: Klein Netterden, Borghees, Leegmeer en Speelberg. Ook Schenkenschans ging naar Pruisen. Daarvoor gingen de Kleefse Enclaves vanaf 1806 voortdurend over in andere handen. In 1806 was het gebied Pruisisch maar ging het over naar het groothertogdom Bergh bij Düsseldorf, dat onder Frans gezag stond. In 1808 kwamen Zevenaar en Huissen bij koninkrijk Holland (een vazalstaat van Frankrijk), Wehl bleef bij Bergh. In 1810 werd koninkrijk Holland weer Frans. In december 1813 werd het gebied heroverd door Pruisen en eerst Nederlands en vervolgens Pruisisch. In juni 1816 ging het grootste deel alsnog weer naar Nederland en in maart 1817 de rest. Elten (gelegen tussen de enclaves en Borghees) bleef al deze tijd buiten schot. Het gebied stond onder kerkelijk beheer en werd beschermd door Kleef en Pruisen.

160530 DG Achterhoek Grenscorrectie 

De Gelderlander d.d. 30-05-2016

View My Stats Hosted by PCextreme

Hosted by WebReus